Salpeter

Stel, het ministerie van Justitie verspreidt een persbericht, getiteld: ‘Beleid Rita Verdonk groot succes’. Een journalist tikt dat kritiekloos over, voegt een citaatje toe van Verdonk en zet het in de krant. Journalistiek prutswerk, zal iedereen zeggen: zo is het beeld toch niet compleet? Helaas zijn dit soort onkritische berichten in de wetenschapsjournalistiek meer regel dan uitzondering – en er was een stagiaire nodig om dat aan de kaak te stellen.

Afgelopen februari meldden tientallen Nederlandse media fantastisch nieuws: tweederde van de migraine-patiënten heeft een gaatje in het hart; als je dat operatief dichtmaakt, had een Utrechtse promovendus ontdekt, is één op de twee patiënten van de misère af. Talloze kranten- en websitelezers met migraine kregen hoop op snelle genezing.

Ook Gerda Bosman, student aan de school voor journalistiek in Tilburg en stagiaire bij VPRO’s Noorderlicht, schreef een enthousiast bericht. Pas later las Bosman in De Volkskrant en buitenlandse bladen heel andere kanten van het verhaal. Anders dan zij had geschreven, was het gaatje in het hart géén “geheel nieuw inzicht”; er wordt al jaren heftig over gedebatteerd, sommige experts zijn erg sceptisch en er zijn andere, grootschalige experimenten gaande. Het Utrechtse onderzoek was volgens Michel Ferrari, een vooraanstaande Leidse migraine-onderzoeker, “slordig” uitgevoerd en allerminst het laatste woord. Hoe had het kunnen gebeuren, vroeg Bosman zich af, dat zijzelf en vele andere journalisten essentiële onderdelen van het verhaal hadden genegeerd?

Waar menigeen zich stilletjes was gaan schamen, zag Bosman stof voor een afstudeerscriptie. Het persbericht van de Universiteit Utrecht, bleek uit haar onderzoek, hield veel te weinig slagen om de arm, maar vrijwel alle journalisten hadden het klakkeloos geloofd. Sommige hadden nog wel gebeld met de promovendus – maar die stelde uiteraard weinig vragen bij zijn eigen onderzoek. Eén telefoontje naar één andere migraine-deskundige of een patiëntenvereniging, of 15 minuten Googelen, had het eenzijdige beeld al kunnen bijstellen. Bijna niemand had die moeite genomen.

Ik stel daarom een nieuwe regel voor — laten we hem de Bosman-regel noemen. Wetenschapsjournalisten die op basis van één bron opzienbarend nieuws melden, geloven we niet meer. We eisen wederhoor – net als bij een juichend verhaal over het succes van Verdonk.

–Martin Enserink Intermediair, 3-1-2007

Duizenden wetenschapsjournalisten over de hele wereld doen eraan mee: ze krijgen wekelijks onder embargo de inhoud van Nature, Science, PNAS, The Lancet en nog een paar andere wetenschappelijke tijdschriften toegestuurd. Handig, want zo zit je nooit om nieuws verlegen, en je hebt de tijd om je verhaal rustig voor te bereiden.

Maar in een pas uitgekomen boek en een online-essay opent de Amerikaanse wetenschapsjournalist Vincent Kiernan frontaal de aanval op het knusse embargo-systeem. Embargo’s leiden tot luie journalisten die wachten op nieuws in plaats van het op te zoeken, tot oppervlakkige en hijgerige stukken, en tot kunstmatig opgevijzelde media-aandacht voor de wetenschap die door een handvol bladen wordt gepubliceerd, betoogt hij.

Nu is de grote troefkaart van het systeem dat het journalisten meer tijd gunt om hun huiswerk te doen, en dus zorgvuldiger stukken te schrijven. Dat kan zijn, schrijft Kiernan, hoewel het de vraag is of die paar dagen extra echt leiden tot betere verhalen. Bovendien: collega’s die complexe vliegrampen, uitspraken van het Hooggerechtshof of nieuwe belastingwetgeving verslaan, moeten hun stukken vaak ook op stel en sprong schrijven, en dat lukt doorgaans heel aardig. Zijn conclusie:

“It is time for science and medical journalists to break out of their dependence on journals as a source of science news, and it is time for scholarly societies to stop trying to shape the flow of news in a way that suits their own political ends. The embargo should go.”

Helemaal nieuw is de discussie niet, maar Kiernan heeft veel journalisten geïnterviewd en brengt een aantal nieuwe inzichten op tafel. Aanbevolen leesvoer voor iedereen die wekelijks de embargo-berichten in z’n inbox krijgt.