Salpeter

De ‘grenzeloze jeugd’ is steeds meer op zichzelf gericht, gek op kicks en de maatschappij kan de jongeren steeds minder schelen. Ik weet het, het is oud nieuws. Deze uitkomst van een onderzoek van Motivaction is breed uitgemeten en ook, in de paar kranten die ik lees, meteen weer afgeserveerd. Nou weet ik wel dat je in opinie-onderzoek het antwoord kunt krijgen dat je zoekt. De onderzoekjes van Maurice de Hond zijn daar het sprekende bewijs van (en als het niet klopt verzint ie wel een argument om te ‘verklaren’ waarom het niet klopt zoals steevast bij de Tweedekamerverkiezingen). De teneur van het commentaar was dat de jeugd het in de ogen van de oudere generatie nooit goed doet. Dat is waar. Al eeuwen. We praten van de generatiekloof.
Wat ik echter opmerkelijk vind, en daar wordt in die door mij gelezen commentaren aan voorbij gegaan, is de houding van de oudere generatie. Die conformeert zich tegenwoordig maar al te graag aan jongheid. Ik las een tijdje terug een brief in de Volkskrant waarin de schrijver, een oudere man, er verontwaardigd op wees dat zijn generatie beslist niet oud en grauw is en dat hijzelf, bijvoorbeeld, wel degelijk in veelkleurige uitdossing de stukken er van af sportte. De oudere generatie wil jeugdig zijn en laten blijken dat ze heel goed met de nieuwste grillen van hun eigen kinderen mee kunnen komen.
Als je foto’s ziet van mannen en vrouwen van rond de eeuwwisseling, dan valt mij altijd op hoe ouwelijk die er uit zien: heren van 24 jaar met dikke snor en vadermoordenaar, vrouwen van 22 keurig in de baleinen (tot en met heur kapsel). Nu doet de oudere generatie er alles aan om op hun kinderen te lijken. Opmerkelijk.
Een ander aspect is dat de meningen van de jeugd over zichzelf en de maatschappij in de afgelopen jaren zijn veranderd. Je kunt natuurljk, weer, zeggen dat Motivaction waardeloos onderzoek uitvoert. Dat is heel goed mogelijk, maar ik wil dat toch niet op de voorhand aannemen. Laten we even stellen dat wat Motivaction gedaan heeft de toets der kritiek kan doorstaan, dan heb je iets om je over te verbazen. Niet zozeer over de zaken die de aloude generatiekloof aankleven, waar ouderen er alles aan doen om die te dichten, maar over hun houding tegenover de maatschappij. In dat verband is het toch opmerkelijk dat jongeren minder om het milieu geven. Het kan best dat de jongeren vroeger milieubewust waren om hun ouders te pesten, maar in eerdere tijden was de jeugd dé grote voorvechter van een gezond milieu. Waarom is dat minder geworden (ik ga er nog maar steeds van uit dat M. geen knoeiwerk heeft geleverd)? Omdat hun ouders milieubewuster zijn geworden? Daar geloof ik geen pest van. Dat zijn dingen die het overpeinzen waard zijn, vind ik en dan geeft het geen pas om met een Pavlov-reactie de uitkomsten van het rapport af te doen als volkomen logisch gezien de eeuwige strijd tussen de generaties.

Ik weet het, het was vakantie, komkommertijd, maar ook dat verklaart niet waarom kranten, tv en radio allemaal massaal op Laura doken. Ik weet het ook, heel erg veel met wetenschap heeft het niet te maken (misschien met krantkunde, dat tegenwoordig een academisch vak schijnt te zijn), maar toch alles met journalistiek of wat daar voor door moet gaan. Een paar weken geleden moest de ombudsman van de Volkskrant erkennen dat de Volkskrant, ons baken in woelige tijden, er al 34 keer over had geschreven, waaronder een paginagroot artikel in het Vervolg-katern en verschillende voorpagina-artikelen. Er zijn heel wat gewichtiger zaken waar vele malen minder aandacht aan besteed wordt. Maar ook deze doorgaans zo nuchtere man sprak de ban niet uit over deze Laura-idiotie.
En het brandt weer los. Het verhaal is nog niet af. Zelfs het serieuze Nova had, na een gesprek met onze favoriete pandemioloog Roel Coutinho, er uitgebreid plaats voor ingeruimd. Ruimte voor een dertienjarige puber die de wereld rond wil zeilen. Zijn we met zij allen geschift geworden of snap ik er nu echt helemaal niks meer van? Of beide? Ik ga mijn verstand opzoeken.

Het stond er echt in de Volkskrant van zaterdag. Ze hadden een raket naar de maan gestuurd om te kijken of de maan water bevat. Dat kan handig zijn als er mannetjes (of vrouwtjes)  de maan willen betrekken. Maar dat water kan, volgens de Volkskrant, ook dienen als grondstof voor raketbrandstof. Huh?

Een tijdje geleden schreef Bob Park, een Amerikaanse hoogleraar met een eigenwijs blog die zich vooral afzet tegen ID-ers en andere hersenspinners, daar al een verhaaltje over. Hij belde de NASA. “Zoek je water? Je kunt bij mij zoveel veel water halen als je wilt en dat is een stuk goedkoper dan het op de maan halen.” De NASA-man zei hem dat het niet alleen ging om drinkwater voor Mars-reizigers, maar ook om raketbrandstof. “Is water een grondstof voor raketbrandstof?”, vroeg Bob verbaasd. “Ja”, zei de NASA-man, “want er zit waterstof in water.” “Maar”, riposteerde de verbouwereerde geleerde, “het kost toch een hoop energie om die waterstof uit water te krijgen?” “Sorry”, zei de NASA-man, “ik krijg net een dringend telefoontje op de andere lijn.” Tuuttuuttuuttuut

Heeft u het ook gelezen? Astronomen hebben een ontdekking gedaan die nieuw licht werpt op donkere materie. Iets met verbanden en torussen, maar daarover ga ik het nu niet hebben.

Opmerkelijker was de eensgezindheid waarmee wij, wetenschapsjournalisten, het hemelse gebeuren voor het voetlicht brachten. ‘Nieuw licht op donkere materie’, klonk het overal. Goh, wat een trouvaille, zo’n kop.

Jammer alleen dat diezelfde taalvondst al door nog tientallen anderen is gedaan. In het buitenland constateerde men dat er new light on dark matter was geworpen, en neues Licht in dunkle Materie. Trouwens, in het verleden wierp het onderzoek ook al keer op keer licht op donkere materie. Intussen zien we van die donkere materie overigens nog steeds geen reet.

Dat journalisten en voorlichters vaak uitgekauwde taal gebruiken, is bekend, maar de wetenschapsjournalist toont zich toch wel de ware meester in het genre van het cliché’s afdraaien. Dus is er steeds sprake van ‘doorbraken’ in de ‘strijd tegen kanker’, ‘zien’ allerlei machines ‘het licht’, komen er telkens ‘heilige gralen binnen handbereik’ maar worden er ook ‘heilige huisjes omvergehaald’.

Als het gaat over kosmologie, dient het vooral ‘geheimzinnig’ en ‘mysterieus’ te zijn; als het gaat over het klimaat, begin dan vooral met een olijk weerkundig gezegde. Talrijk zijn ook de ‘vingerafdrukken’, de ‘babyfoto’s’ en de zwarte gaten die ‘gulzig’ zijn of een ‘geboortekreet’ slaken.

En wie ben ik om mijn wetenschapsjournalistieke handen te wassen in onschuld: ook in mijn teksten willen wel eens al te geforceerde woordgrappen, flauwe dubbelzinnigheden of afgezaagde zegswijzen opduiken.

U moet trouwens wel op een paar van de links in dit stukje klikken hoor, ik heb mij de pleuris gegoogeld.

Metaforen als een grijsgedraaide plaat, koppen vol uitgekauwde woordspelingen. Maniërisme, collega’s. Nu-punt-nl’igheid. De Telegraafziekte. ANP’itis. Kom, zullen we ons voornemen dat we van nu af aan wel een volle minuut proberen na te denken voordat we een kop maken?

(Als het niet zo’n cliché zou zijn, zou hier nu een afsluitende woordspeling komen – zoiets als houdt uw kop erbij; geef uw koppen eens een facelift.)

In mei ben ik twee weken in Duitsland geweest. Eerst een weekje in Göttingen bij het Max Planck-instituut voor biofysische chemie en aansluitend was ik een week te gast bij EMBL in Heidelberg. Ik had dat wel vaker langs zien komen, maar gezien de zwaarbiologische aard van de instituten die aan het EICOS-project meedoen heb ik nooit eerder gesolliciteerd. EICOS is een club die wetenschapsjournalisten aan den lijve wil laten voelen hoe de wetenschappelijke praktijk is. Gewoon een weekje pipetteren, fruitvliegjes uit elkaar rukken of, zoals in mijn geval, celprocessen simuleren op het beeldscherm.  Aansluitend kunnen de ‘fellows’ (ook vrouwen worden bij EICOS zo genoemd) nog een of soms zelfs twee weken wetenschap opsnuiven in beroemde labs als het Karolinska-instituut, het Institut Pasteur of het Weizman-instituut.

Zoals gesteld is biologie – en zeker celbiologie – voor mij vreemd terrein. Het mijn idee was eens te onderzoeken hoe het met de nieuwste hype, de synthetische biologie,  staat. Mijn redenering is/was dat de natuurkunde, scheikunde en biologie elkaar weldra zullen ontmoeten op atoomschaal. Daar op dat snijpunt ligt de synthetische biologie.

In Göttingen heb ik een beetje zitten fröbelen met  computersimulatie; meer bepaald met aquaporine (het eiwit  dat als waterfilter in een celwand dienst doet). Veel nieuws  gehoord, maar dat kan ook moeilijk anders voor iemand die  heg noch steg weet in de biologie. Liep tegen een STED-  microscoop aan, een uitvinding van Stefan Hell waarmee de  fluorescentiemicroscoop de grenzen van het ‘Abbe-verbod’  heeft doorbroken met behulp van een slimme truc.  Daardoor is het oplossend vermogen van deze  lichtmicroscoop niet langer gebonden aan de onscherpte die  Abbe ‘voorschreef’. En aquaporine blijkt ook bruikbaar in het gewone leven.Ze hadden me al gewaarschuwd: synthetische biologie, daar hielden ze zich niet mee bezig.

Lees verder »

Of ons tijdschrift interesse had in een stuk over exoten, wilden de twee studenten weten. Ze wisten allerlei voorbeelden: van de kastanjemineermot tot de roodrugspin. Niet oninteressant, was mijn antwoord, maar wat was nou het nieuws? Wat voor opmerkelijke eye opener zou hun artikel toevoegen? Het duurde een paar dagen voordat de mail rinkelde. De studenten hadden het: “Het is wel degelijk nieuws”, schreven ze, enigszins gepikeerd. “NRC, de Volkskrant en Trouw hebben er ook over geschreven. En Netwerk had er een item over.”

De studenten zaten – uiteraard – op een van de ‘journalistieke masters’ die steeds meer universiteiten aanbieden. Een misleidende term: op de meeste van die masters leer je immers nauwelijks iets over journalistiek, maar vooral over wetenschapscommunicatie. Nog de afgelopen week kreeg ik een stuk onder ogen van een andere masterstudent ‘journalistiek’. Een keurig tekstje met een onberispelijke uitleg van een ingewikkeld onderwerp. Had zo in een folder van een of ander ministerie gekund. Maar niet in een krant of publiekstijdschrift.

We maken ons druk als er weer eens een universiteitskrant wordt gemuilkorfd, maar de échte overwinning van de voorlichters op de onafhankelijke journalistiek vormen de meeste ‘journalistieke masters’. Onbeschaamd maken ze er misbruik van dat ‘journalistiek’ een vrij beroep is, een vaag woord. En dus leer je er, onder het mom van journalistiek, hoe je een brave uitlegger wordt, een communicator. Hoe je een fatsoenlijk nieuwsbericht of een pakkende nieuwskop schrijft, zul je er slechts in de marges horen. Dat is te mundaan; niet academisch genoeg.

Een tijdje geleden sprak ik alweer een andere student van zo’n opleiding – blijkt die niet eens te weten wat de vijf w’s en de h zijn. Topische zinnen, het verschil tussen een intro en een lead, het upgraden van nieuws, het onderscheid tussen een getrapte lead en een slagzinlead, het is voor deze lieden abracadabra. Laat staan dat deze wannabe-journalisten het vermogen aanleren om kritische vragen te stellen, een WOB-procedure in te zetten of off the record-informatie los te peuteren.

Voor mij is een journalist iemand die een dodelijk saaie bijeenkomst bijwoont en daar de enige interessante opmerking van de middag weet te herkennen als nieuws. Iemand die in staat is feilloos door te dringen tot de kern van de zaak door precies de juiste vragen te stellen. Iemand die in tien minuten een foutloos en oprolbaar nieuwsbericht van precies 350 woorden kan schrijven, op een redactie waar het een rumoer is van jewelste.

Dat is het ambacht; de kunde komt later. Maar die kunde is wel waarop de masters zich richten: staatsrecht, de geschiedenis van de journalistiek, publieksgericht schrijven, journalistieke ethiek en meer van die academische achtergrond-blabla. (Lees maar na). Ja, dan zit je met afgestudeerden die nog niet eens nieuws herkennen als ze erover struikelen.

Ik zeg: opheffen, die als ‘journalistieke opleiding’ vermomde voorlichterscursussen. Laat studenten gewoon elke ochtend de politiepersberichten bewerken, laat ze kamercommissies bijwonen en daar de essentie uit oppikken, stuur ze de straat op en laat ze pas terugkomen als ze nieuws hebben. En als ze dat een beetje kunnen, begin dán pas eens over de rest. Bakker word je ook niet door te leren over de organisatie van het bakkerijwezen en de geschiedenis van het brood.