Jan Staman, de directeur van het Rathenau Instituut, lijdt aan paranoia. Hij vermoedt duistere bedoelingen achter WikiLeaks. En niemand die het ziet, zegt-ie. Behalve Jan natuurlijk.

‘Het valt me op,’ schrijft hij in de NRC van 17 januari, ‘dat de meest voor de hand liggende vragen die je zou kunnen stellen over WikiLeaks niet of nauwelijks worden gesteld. Welk doel wordt nagestreefd met het in de openbaarheid brengen van enorme hoeveelheden vertrouwelijke overheidsinformatie? Hoe verhouden doel en middelen zich tot elkaar?’

Me dunkt dat deze vragen ruimschoots, om niet te zeggen: uit en ten treure in de media aan bod zijn gekomen, en WikiLeaks-woordvoerder Assange heeft er ook al uren over vol gekletst. WikiLeaks beschouwt zichzelf simpelweg als een nieuwe vorm van journalistiek. Het doet wat journalisten laten liggen: de duistere praktijken van regeringen en bedrijven onthullen.

Maar Staman heeft dat blijkbaar allemaal gemist. In plaats van een van de tientallen (honderden?) interviews met Assange op te zoeken en te citeren, komt Staman met zijn eigen originele antwoorden: ‘Het lijkt erop dat WikiLeaks de westerse staat zelf beschouwt als een misstand. Daarom zijn chaos creëren, regeringen in ernstige verlegenheid brengen en internationale politieke verhoudingen destabiliseren de doelen die de organisatie nastreeft. WikiLeaks ontkent dat het schade aanricht (…). Het gaat hier immers over een hoger doel, een doel dat de middelen heiligt. Ik stel vast dat WikiLeaks zich hiermee ontegenzeggelijk in een traditie plaatst – in die van de revolutionaire en anarchistische splintergroepen uit de jaren zeventig en tachtig die vergelijkbare doelen nastreefden.'

En ik stel vast dat het Rathenau Instituut, dat is toch bedoelt is om het maatschappelijk debat over wetenschap en technologie op een hoger plan te tillen, opgescheept zit met een kolderieke waandenker.

WikiLeaks is dus hetzelfde als de Rode Brigades van weleer, of de Rote Armee Fraktion. Anarchistische moordenaars en bommenleggers die de staat wilden omverwerpen. Linkse raddraaiers. En dat heeft Staman helemaal zelf bedacht. Niet gehinderd door enige nieuwsgierigheid. Merkwaardig, maar ook tekenend voor deze tijdgeest. Een tijdgeest waar WikiLeaks juist tegen in geweer komt.

Stamans ‘antwoord’ is gebaseerd op de vooronderstelling dat alles in en om WikiLeaks één grote leugen is. Dat WikiLeaks een geheime agenda heeft: de anarchistische wereldrevolutie. Dat weet Staman gewoon. Die NRC-bijdrage van hem zou kunnen betekenen dat er iets vreemds in de koffie zit, daar op het Rathenau. Maar het zou ook gewoon het zoveelste voorbeeld kunnen zijn van het paranoïde samenzweringsdenken dat momenteel bon ton is. En dat blijkbaar tegenwoordig ook in de NRC mag bloeien. Hoe komt dat toch? Een korte geschiedenisles dan maar.

Ooit (tien jaar geleden) was het geloof in de Grote Samenzwering slechts weggelegd voor en zeer bescheiden aantal randdenkers. Ook al werd de lijst der verdachten steeds langer (joden, vrijmetselaars, de Mossad, Bilderberg, Wall Street, de CIA, buitenaardse wezens…), het antal gelovers groeide niet echt mee. Maar alles veranderde, dankzij 9/11 en de Tweede Golfoorlog. De aanslagen leidden binnen de VS tot een ware uitbarsting van samenzweringstheorieën.

Dat had een lokaal fenomeen kunnen blijven, vergelijkbaar met de folklore rond who killed Kennedy?, ware het niet dat de Amerikanen vervolgens Irak binnenvielen onder wel zulke extreem dunne voorwendselen dat het hele paranoïde web, ontstaan naar aanleiding van 9/11, spoedig de hele wereld omspande. Ze vielen binnen omdat Sadam Hoessein banden zou hebben met Al-Qaeda en omdat daar massavernietigingswapens zouden liggen. Allemaal erkende leugens. En dat niet alleen: in conservatieve kring werd ook openlijk gesproken over gunstige effecten voor Israël, en voor de Amerikaanse olievoorziening. Dat werd wereldwijd goed verstaan.

De doortrapte aanloop naar de oorlog in Irak, doorspekt met amateuristische leugens, heeft de Amerikaanse diplomatie onvergelijkbaar méér schade toegebracht dan welke WikiLeaks-onthulling dan ook. En diezelfde leugens hebben het paranoïde denken wereldwijd een ongelofelijke stimulans gegeven. Wat officiële instanties ook zeggen, iedereen ‘weet’ nu dat ze liegen en bedriegen, en dat de burger machteloos staat. Dat soort paranoia is doodnormaal geworden. Zie de bijdrage van Staman. En WikiLeaks wil daar nou juist een eind aan maken. Het wil onthullen, zodat regeringen gedwongen worden om in ieder geval iets minder vaak te liegen.

Waar Staman zich vooral zorgen over maakt, is de publieke steun voor WikiLeaks. Hij zoekt de redenen daarvoor niet in de schandalige Golfoorlog (die noemt hij helemaal niet), maar mijmert over ‘de kloof tussen de burger en de staat’, ‘volkswoede over de financiële crisis’ en een ‘neiging tot onwaarachtigheid over oorlogvoering’ (??). Om vervolgens opnieuw uit te halen naar WikiLeaks. Volgens Staman (in zijn gedaante van cultuurfilosoof) staan we namelijk voor een wereldhistorische overgang van een systeem gebaseerd op ‘vertrouwen en representatieve vertegenwoordiging’ naar een systeem gebaseerd op ‘wantrouwen, uitgeholde vertegenwoordiging en directe controle.’

En hij vervolgt: ‘WikiLeaks versterkt dit nieuwe systeem in wording.’ Nee, beste Staman, WikiLeaks is juist een (wellicht naïeve) poging om dat oude vertrouwen terug te krijgen. Om ontspoorde regeringen zó hard de les te lezen, dat ze hun leven beteren en we ze voortaan weer als vanouds kunnen vertrouwen.

Gek genoeg besluit Staman zijn betoog met een tweevoudig advies aan de overheid om het vertrouwen van de burger terug te winnen. Dat luidt: wees open en eerlijk, en vertrouw de burgers. Dat is exact de doelstelling van WikiLeaks. Eigenlijk is hij het dus volkomen met ze eens. Blijkbaar vindt Staman dat hij als hoge, door het ministerie van Onderwijs betaalde ambtenaar nooit kan zeggen dat hij het met WikiLeaks eens is. En moet hij die club dus eerst uitgebreid zwart maken, alvorens ze stiekem gelijk te geven.

Slim?

Of paranoia?

Volgens mij kan het in ieder geval geen kwaad de koffieapparaten daar eens grondig schoon te maken.