Een prachtige verzameling schimmels

Verslag Excursie Centraal Bureau voor Schimmelcultures (CBS) 2 mei 2012
Tekst: Claud Biemans

Op woensdag 2 mei waren we te gast bij het Fungal Biodiversity Centre, ofwel Centraal Bureau voor Schimmelcultures (CBS) in Utrecht. Dit instituut beheert sinds meer dan honderd jaar de grootste collectie schimmels op aarde. Wij, ongeveer 12 VWN-ers, werden in de kantine ontvangen door Jan Dijksterhuis van het CBS en Bo Blanckenburg, die deze VWN-excursie organiseerde. De reden voor het CBS om ons uit te nodigen was dat ze hun onderzoeksgebied onderbelicht vinden in de media. We kregen dan ook een serie korte lezingen die een breed beeld gaven van de verschillende takken van onderzoek van het KNAW-instituut.

Directeur Pedro Crous beet de spits af met een stukje geschiedenis van het CBS, dat is opgericht in 1904. Het CBS startte met het beheer van de collectie schimmels die Frits Went op Java had verzameld. Johanna Westerdijk was van 1906-1952 directeur van het instituut, dat tot 2000 in Baarn gevestigd was. Iemand van de Universiteit Utrecht is bezig met het schrijven van haar biografie. Gisten werden tot het jaar 2000 in Delft verzameld, nu behoren ze ook tot de collectie van het CBS. Naar schatting zijn er minimaal anderhalf miljoen verschillende soorten schimmels op aarde, het CBS heeft meer dan 50.000 levende soorten in huis. Als een van de weinige laboratoria in deze tak van wetenschap zijn ze ISO-gecertificeerd, dus onze hoop om zonder schimmelnagels weer naar huis te keren steeg, toen we dat hoorden.

Directeur zijn van een schimmelcollectie in de begintijd was geen vetpot, daarom verkocht het instituut al vanaf de begintijd de verschillende cultures en genereerde zo een behoorlijk bedrag aan eigen inkomsten en dat doen ze nog steeds.

Een belangrijk project waar het CBS nu aan werkt is het 1000 Fungal Genome Project, dat de basenparen van 1000 schimmelsoorten in kaart brengt. Alle kennis die uit het onderzoek voortkomt is in online databases beschikbaar, met als nieuwste nieuwtje dat je online je sequentie van basenparen kunt invoeren en zo op de naam van je schimmel terechtkomt. Alle databases en publicaties van het CBS zijn open access, dus gratis toegankelijk voor ons en iedereen. Ook doet het CBS mee aan het DNA-barcoding project, dat wil zeggen dat voor de hele collectie een geselecteerd typerend stukje van het DNA wordt vastgelegd (Naturalis doet dit voor het planten- en dierenrijk).

Het CBS kent drie hoofdtakken van onderzoek: landbouw en voedsel, gezondheid en industrieel gebruik van schimmels. Teun Boekhout vertelde ons over pathogene schimmels. Er zijn maar relatief weinig ziekteverwekkende schimmels bekend, ongeveer 560, waarvan 50 het meest voorkomen. Teun liet vieze plaatjes zien van door schimmels aangetaste dieren en mensen, waaronder vleermuizen met witte neuzen en mensen, meestal met hiv, die aangetast worden door de Cryptococcus neoformans schimmel, tegenwoordig goed voor 600.000 doden per jaar, een belangrijkere doodsoorzaak voor patiënten met hiv dan tbc. De schimmel komt voor op duivenpoep en op bomen, dus de sporen kunnen overal in de lucht voorkomen en bij mensen en dieren hersenvliesontsteking veroorzaken. Ook is er een heel enge schimmel, Cryptococcus gattii, die in British Columbia dood en verderf zaait en die inmiddels ook is aangetroffen in Berg en Dal. Wat voor dood en verderf precies weet ik niet, want op een gegeven moment ben ik naar de grond gaan kijken in plaats van naar de enge plaatjes. Door middel van DNA-onderzoek kan de afdeling van Boekhout nagaan hoe deze schimmels zich over de aarde verspreiden.

Sybren de Hoog vertelde over extremofielen, schimmels die groeien in extreme milieus zoals in rotsen in zeer koude gebieden. Schimmelkundigen beschouwen ook de mens als een extreem milieu. Vaak zijn deze schimmels zwart, ze maken melamine aan. Zo vind je op Antartica rotspartijen van 2000 meter hoog die zwart uit de witte wereld oprijzen. Ze groeien in het gesteente en wel als een soort uitgesmeerde korstmos; het eerste laagje onder het oppervlak is schimmel, dan volgt een laagje korstmos en dan een laagje alg. Dit soort schimmel komt ook voor in hete klimaten; daar kunnen ze zich invreten in stenen. Sybren de Hoog liet een mooi plaatje zien van een schimmel als een mooie zwarte kohl om de ogen van een gebeeldhouwde vrouw. Deze schimmels kunnen in mensen huidziektes veroorzaken. Er is een verband gevonden met het voorkomen van deze schimmels en tolueenachtige stoffen als catechol en 4-hydroxy-benzoëzuur in het milieu.

Robert Samson had spijt dat hij zijn sinaasappel thuis had laten liggen, anders had hij ons een prachtige groene Penicillium cultuur kunnen laten zien. Hij werkt aan toepassingen van vooral Aspergillus en Penicillium soorten voor de industrie. De enzymen in wasmiddelen bijvoorbeeld zijn gemaakt door Aspergillus niger. Deze schimmels kunnen ook toxische en carcinogene stoffen produceren, zoals aflatoxine. Een vierde van het geproduceerde voedsel valt ten prooi aan schimmels, dus door studie van die schimmels zouden we kunnen leren hoe we dat kunnen tegengaan. We kregen weer fraaie plaatjes te zien, nu van beschimmelde koekjes, want de xerofiele schimmels die groeien op droge producten worden een steeds groter probleem. Samson liet ook heel fraai beschimmelde badkamers zien. In Nederland hebben we daar minder problemen mee dan in de landen om ons heen, omdat we inmiddels geleerd hebben onze vochtige ruimtes goed te ventileren, de enige remedie. De schimmels zijn namelijk al aardig resistent geworden tegen de schimmelwerende middelen die op de markt zijn.

Tenslotte liet Jan Dijksterhuis nog een serie prachtige foto’s zien van verschillende schimmels en hun sporen en kregen we een rondleiding langs de collectie, die op agar in buisjes bij kamertemperatuur en in rietjes in stikstof bij –187 graden Celsius bewaard worden, plus de collectie die onder droge condities koel bewaard wordt. Ook zag ik in een kast nog een mooie petrischaal met hoefschraapsel staan en in een vitrine een prachtig exemplaar moederkoorn.

Kortom een goed gevulde middag met een breed spectrum aan boeiende onderwerpen. En een ding hebben alle onderzoekers van het CBS gemeen: ze vinden hun schimmels adembenemend mooi en de afsluitende borrel werd dan ook opgeluisterd met een vertoning van de allermooiste schimmelplaatjes die in het CBS gemaakt zijn.



Meer: Beschimmeld, blog van Jan Taco te Gussinklo nav het bezoek.

 

Add comment


Security code
Refresh

Boeken van VWN leden
Tante An

De doolhof van tante An
Zoektocht naar een toekomst met minder dementie
Kirsten Emous

Kirsten Emous raakt gefascineerd wanneer haar actieve, eigenzinnige tante Annemarie OGENSCHIJNLIJK onverwacht verward raakt. ‘Alzheimer’, zeggen de deskundigen. Maar is dat ook zo?

Lees meer...
Salpeter
  • HOU TOCH EENS OP MET DAT ZWART-WITDENKEN

    De pot verwijt de ketel… In zijn blog verwijt Roy Meijer dat de nieuwe naam van de VWN het zwart-witdenken tussen wetenschapsjournalisten en wetenschapsvoorlichters stimuleert. In zijn ijver om dat aan te tonen, ontkomt hij zelf niet aan het denken in zwart en wit.

    Natuurlijk is journalistiek een...

  • Is there a future for science journalism?

    A few weeks ago my wife, who does the bookkeeping, told me matter-of-factly that my turnover in 2013 was about half of what it had been the year before. Only then it really hit me that we are confronted with a crisis in science journalism. Until then I had been...

  • Is Marcel Hulspas een racist?

    In het jongste nummer van NWT Magazine heeft Marcel Hulspas een artikel over ‘duistere wetenschap’ — over zaken die eigenlijk taboe zijn maar waar de wetenschap wel wat over te zeggen heeft. De redactie van het tijdschrift is er kennelijk trots op, want het stuk wordt op...